काठमाडौंको त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल (TIA) मा हरेक बिहान एउटा दृश्य दोहोरिन्छ: ब्याग बोकेका युवाहरूको लामो लर्को, आँखामा आशा र मनमा अनिश्चितता लिएर। कोही खाडी मुलुक जाँदैछन्, कोही अस्ट्रेलिया, कोही क्यानडा। पछाडि छोडिन्छन् अभिभावक, साथीभाइ, र एउटा देश जो आफ्ना सन्तानलाई राख्न सकेन।
यो तथ्याङ्क हेर्नुस्: वैदेशिक रोजगार विभाग (DoFE) का अनुसार हरेक दिन औसत १,७०० जना नेपाली श्रम स्वीकृति लिएर विदेश जान्छन् (भारत बाहेक)। यसमा भारत जाने थप १५-१७ लाख थपिन्छन् जो कुनै औपचारिक अभिलेखमा पर्दैनन्। शिक्षाको लागि विदेश जाने विद्यार्थीहरूको संख्या २०२३/२४ मै १,१२,५९३ पुगेर नयाँ रेकर्ड कायम भएको थियो र यो क्रम अहिले पनि उस्तै रफ्तारमा चलिरहेको छ।
पछिल्लो तीन दशकमा मात्र DoFE को अभिलेखमा ६८ लाखभन्दा बढी नेपालीले विदेश रोजगारीका लागि श्रम स्वीकृति लिएका छन्। यो संख्या नेपालको जनसंख्याको करिब २२% हो।
यो लेख “देशभक्ति” को बारेमा होइन। यो त्यो प्रणालीगत असफलताको इमान्दार विश्लेषण हो जसले लाखौं नेपालीलाई आफ्नै देशमा बाँच्ने इच्छा गुमाउन बाध्य बनाइरहेको छ।
संख्याहरू: कति जाँदैछन् र कहाँ?
श्रमिक पलायन (Labour Migration)
वैदेशिक रोजगार विभागको आँकडा अनुसार:
| अवधि | श्रम स्वीकृति |
|---|---|
| २०१३/१४ | ५,१९,६३८ (अहिलेसम्मकै सर्वाधिक) |
| २०२०/२१ | ५४.७५% गिरावट (कोविड) |
| २०२१/२२ | ६,३०,०८९ (पाँच वर्षकै उच्च) |
| मंसिर-पुष २०८२ (डिसेम्बर २०२५-जनवरी २०२६) | ७०,५०३ (एक महिनामा मात्र) |
| माघ २०८२ (जनवरी-फेब्रुअरी २०२६) | ५२,९४४ |
| फागुन २०८२ (फेब्रुअरी-मार्च २०२६) | ६१,८१९ |
स्रोत: DoFE मासिक प्रतिवेदन; NEPYORK / DoFE, अप्रिल २०२६; NRB ८ महिनाको प्रतिवेदन
फागुन २०८२ (फेब्रुअरी-मार्च २०२६) मा मात्रै ६१,८१९ जना विदेश गए, जसमध्ये ५५,७१२ पुरुष र ६,१०७ महिला छन्। यो दर कायम रहे वार्षिक रूपमा ७ लाखभन्दा बढी हुने अनुमान गरिन्छ।
मुख्य गन्तव्य देशहरू (२०२३/२४):
संयुक्त अरब इमिरेट्स (UAE): करिब २६%, साउदी अरब: १९%, कतार: १८%, मलेसिया: १४%, कुवेत र रोमानिया: बढ्दो
DoFE का अनुसार UAE अहिले नेपाली श्रमिकहरूको पहिलो पसन्दिदा गन्तव्य हो। उल्लेखनीय कुरा के छ भने युरोपेली देशहरू, विशेषगरी रोमानिया, क्रोएशिया, साइप्रस र माल्टामा पनि श्रम स्वीकृति बढेको छ।
अमेरिकातर्फ तीव्र गिरावट: DoFE को ताजा आँकडाले एउटा उल्लेखनीय परिवर्तन देखाउँछ। फागुन २०८२ (फेब्रुअरी-मार्च २०२६) मा अमेरिका जाने केवल १७ जना थिए, र पछिल्लो चार महिनाको संयुक्त तथ्याङ्कमा जम्मा ११२ जना मात्र अमेरिका गए। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको जनवरी २०२५ पछिको कठोर आप्रवासन नीतिले भिसा प्रक्रिया कडा भएको छ। कानुनी विशेषज्ञहरूका अनुसार यो प्रवृत्ति नेपाली आवेदकहरूलाई सोझै असर गर्दैछ। (स्रोत: NEPYORK, अप्रिल २०२६)
विद्यार्थी पलायन
शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालयको अनुमति पत्र (NOC, अध्ययन अनुमति पत्र) का आँकडा:
| वर्ष | जारी NOC |
|---|---|
| २०१८/१९ देखि मध्य-२०२४/२५ सम्म | ५,४३,०००+ |
| २०२३/२४ मात्र | १,१२,५९३ |
| २०२५ मात्र | १,२३,०९२ |
स्रोत: KIEC (शिक्षा मन्त्रालयको NOC डाटामा आधारित), अप्रिल २०२६; Education Tree Global, २०२६
एक दिनमा २,००० सम्म NOC आवेदन परेका कारण प्रक्रियामा भारी भिडभाड देखियो। British Council को प्रतिवेदन अनुसार, ८,०००भन्दा बढी NOC ब्याक्लगमा थिए। तर समस्या NOC मा मात्र सीमित रहेन।
मार्च २०२६ मा नेपाली विद्यार्थीहरूले बेलायतका केही विश्वविद्यालयमा गम्भीर समस्याको सामना गरे: शुल्क भुक्तानी प्रक्रियामा ढिलाइ, Confirmation of Acceptance for Studies (CAS) कागजातमा जटिलता, र भर्नामा अन्योल। यो समस्या यति गम्भीर बन्यो कि नेपाली दूतावास लन्डनले औपचारिक रूपमा हस्तक्षेप गर्नुपर्यो। जनवरी २०२६ मा “Concerns for Nepali Students in the United Kingdom” शीर्षकमा एक सम्मेलन आयोजना भयो जहाँ नेपाली र बेलायती सरोकारवालाहरूले समन्वय सुधारका उपायहरू छलफल गरे। (स्रोत: studyabroadprogramguides.com, मार्च २०२६; British Council)
यो घटनाले एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ: पैसा र सपना दिएर विदेश पठाउनु सजिलो छ, तर त्यहाँ पुगेपछिको सुरक्षा र सहयोग अझै अपर्याप्त छ।
नेपाली परिवारहरूले विदेशी शिक्षामा खर्च गरेको रकम पनि उल्लेखनीय छ: NRB अनुसार आर्थिक वर्ष २०२४/२५ को पहिलो पाँच महिनामा मात्रै रु. ४७.३४ अर्ब विदेशी शिक्षामा खर्च भयो।
NOC आवेदनको संख्या प्रतिदिन २,००० सम्म पुग्ने भएपछि शिक्षा मन्त्रालयको कार्यालयमा ठूलो भिडभाड हुन्थ्यो। तर अप्रिल २०२६ मा सरकारले NOC प्रक्रिया पूर्णतः अनलाइन र कागजरहित बनाएको छ। अहिले विद्यार्थीले घरबाटै noc.moest.gov.np मा आवेदन गर्न, भुक्तानी गर्न, र QR-code सहितको प्रमाणपत्र डाउनलोड गर्न सक्छन्। Tribhuvan University र Kathmandu University को API (Application Programming Interface) एकीकरणपछि कागजात प्रमाणीकरण पनि स्वचालित भएको छ। (स्रोत: ICT Frame, अप्रिल २०२६)
मुख्य गन्तव्य (विद्यार्थी): अस्ट्रेलिया, क्यानडा, बेलायत (UK), अमेरिका, जापान, न्युजिल्यान्ड
पलायनका कारण: किन जान्छन्?
१. बेरोजगारी र सीप-काम बेमेल
राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (NSO) को चौथो नेपाल जीवनस्तर सर्वेक्षण (२०२२/२३) अनुसार:
- कुल बेरोजगारी दर: १२.६% (१९९५/९६ मा ४.९% थियो)
- १५-२४ वर्ष उमेरका युवाको बेरोजगारी दर: २२.७% (१९९५/९६ मा ७.३% थियो)
- विश्वविद्यालय स्नातकको बेरोजगारी दर: २६.१% (ILO, २०२४)
अर्थात् जति पढेको छ, उति बेरोजगार हुने जोखिम बढी छ। यो उल्टो अवस्था नेपालको शिक्षा प्रणाली र श्रम बजारबीचको गहिरो खाडल देखाउँछ।
NSO का उपमुख्य तथ्याङ्कशास्त्री हेम राज रेग्मी भन्छन्: “पाँच वर्षमा १.२% बेरोजगारी वृद्धि चिन्ताजनक छ।” Thames International College का सामाजिक विज्ञान विभाग प्रमुखका अनुसार, “IT र मनोविज्ञान जस्ता विषयमा विद्यार्थी बढेका छन् तर रोजगारीको ग्यारेन्टी नभएकाले विद्यार्थी नेपालमा पढ्न हिचकिचाउँछन्।”
२. न्यून तलब र जीवनस्तरको खाडल
नेपालमा सरकारी क्षेत्रको तलब अन्तर्राष्ट्रिय तुलनामा धेरै न्यून छ। एउटा सरकारी चिकित्सकको मासिक तलब रु. ४०,०००-७०,००० को हाराहारीमा छ। त्यही डाक्टरले बेलायत वा अमेरिकामा मासिक रु. ५-१५ लाख कमाउन सक्छन्। यो अन्तर ७-२० गुणा हो।
श्रमिक तहमा पनि यस्तै: नेपालमा अदक्ष श्रमिकको मासिक आम्दानी रु. १५,०००-२०,००० हो, जबकि खाडी मुलुकमा त्यस्तै काम गर्दा रु. ४०,०००-७०,००० (करिब $३०० सम्म) कमाउन सकिन्छ।
३. योग्यता र अवसरको बेमेल: भाई-भतिजावाद
नेपालको सबैभन्दा पीडादायी समस्यामध्ये एक भनेको श्रमबजारमा योग्यताभन्दा सम्बन्ध र “आफ्नो मान्छे” को संस्कृति हावी रहनु हो। Transparency International को भ्रष्टाचार बोध सूचकाङ्क (Corruption Perception Index) मा नेपालले १०० मध्ये ३४ अंक पाएको छ (५० भन्दा कम भएका देशहरू उच्च भ्रष्टाचारमा वर्गीकृत हुन्छन्)।
खुला प्रतिस्पर्धाको माध्यमबाट उपलब्धिका आधारमा अगाडि बढ्न सकिन्न भन्ने बोध नै धेरै योग्य युवालाई बाहिर जान प्रेरित गर्ने प्रमुख कारण बन्छ।
४. शिक्षाको गुणस्तर र पाठ्यक्रमको पुरानापन
ACME Engineering College का उपाध्यक्ष परीश्वर आचार्य भन्छन्: “हाम्रो कलेजमा हरेक वर्ष १०% ले भर्ना घट्दैछ।” Dr. Ishwari Bhattarai (समाजशास्त्री) का अनुसार नेपालको पाठ्यक्रम वर्षौंदेखि अद्यावधिक भएको छैन, सैद्धान्तिक ज्ञान दिइन्छ तर व्यावहारिक सीप शून्य छ।
विदेशी विश्वविद्यालयको डिग्रीले नेपालको डिग्रीभन्दा बढी मान्यता र रोजगारी दिन्छ भन्ने बोधले विद्यार्थीलाई बाहिर धकेल्छ।
५. राजनीतिक अस्थिरता र सुशासनको अभाव
पछिल्लो ३५ वर्षमा नेपालले ४०भन्दा बढी सरकार फेरेको छ। नीतिगत निरन्तरता छैन। विद्युतीय कार, IT उद्योग, वा पर्यटनमा लगानी गर्ने उद्यमीले सरकार फेरिनासाथ नीति फेरिने डरले लगानी अगाडि बढाउन साहस जुटाउन सक्दैनन्।
६. सामाजिक दबाब र “विदेश जाने संस्कृति”
अब नेपालमा एउटा सामाजिक मनोविज्ञान बनेको छ: छोरा वा छोरीले विदेश जानु पारिवारिक सफलताको प्रतीक मानिन्छ। “अरूको छोरो त विदेश गयो, तिम्रो के छ?” भन्ने दबाब परिवारबाटै आउँछ। यो सामाजिक धारणाले पलायनलाई थप त्वरित बनाउँछ।
कसले जाँदैछन्? तीन प्रकार
प्रकार १: अदक्ष र अर्धदक्ष श्रमिक (सबैभन्दा ठूलो समूह)
यो समूहमा खाडी मुलुक र मलेसिया जाने निर्माण, सफाई, कलकारखाना, र सुरक्षागार्डका काम गर्ने युवाहरू पर्छन्। यिनको बेरोजगारीको कारण मुख्यतः नेपालमा कृषिमा यन्त्रीकरण र खुद्रा उद्योगमा स्थानीय रोजगारीको अभाव हो।
DoFE अनुसार UAE मा नेपाली श्रमिक मुख्यतया कारखाना, सफाई, निर्माण, र सुरक्षागार्ड क्षेत्रमा काम गर्छन्।
प्रकार २: दक्ष पेशेवर (सबैभन्दा चिन्ताजनक समूह)
यस समूहमा चिकित्सक, नर्स, ईन्जिनियर, IT विशेषज्ञ, र शिक्षकहरू पर्छन्।
नेपाल मेडिकल काउन्सिल (NMC) का अनुसार मध्य-जनवरी २०२४ सम्म ४५,४९८ डाक्टर दर्ता छन्, तर नेपालमा सक्रिय रूपमा काम गर्ने डाक्टर १५,०००भन्दा कम छन्। (Kathmandu Post, अप्रिल २०२५)
Journal of Nepal Medical Association (सेप्टेम्बर २०२४) को अध्ययन अनुसार २०२० देखि २०२३ बीचमा मात्र विदेश रोजगारी खोज्ने मेडिकल स्नातकको संख्या ८६९ बाट बढेर २,३१८ पुग्यो।
PLOS Global Public Health (मार्च २०२५) मा प्रकाशित अध्ययनले स्वास्थ्यकर्मीको पलायनका कारणमा देखाएको: अपर्याप्त सुविधा र उपकरण, न्यून तलब, स्वास्थ्यकर्मीमाथि हिंसा र सुरक्षाको अभाव, र विदेशमा पेशागत विकासका बेहतर अवसर।
प्रकार ३: विद्यार्थी (भविष्यको संकट)
यो तेस्रो धारामा उच्च शिक्षा र राम्रो रोजगारीका लागि विदेश जाने विद्यार्थीहरू छन्। यिनीहरू जाँदा नेपाल उच्च शिक्षित पुस्ताबाट वञ्चित हुन्छ।
विद्यार्थी पलायनको प्रत्यक्ष असर नेपालका कलेजमा देखिन्छ: ACME Engineering College मा वार्षिक १०% ले भर्ना घटेको छ। NSO को जनगणना २०२१ मा शिक्षा क्षेत्रमा धारावाहिक गिरावटको संकेत देखिन्छ।
असरहरू: के गुम्दैछ?
स्वास्थ्य सेवामा संकट
नेपालमा प्रति १०,००० जनसंख्यामा डाक्टरको संख्या अत्यन्त कम छ। WHO मापदण्डअनुसार प्रति १०,००० जनसंख्यामा कम्तिमा ४४.५ स्वास्थ्यकर्मी हुनुपर्छ। नेपालमा यो संख्या धेरै कम छ र जति छन् तिनीहरू पनि बिस्तारै विदेश जाँदैछन्।
PLOS Global Public Health को अध्ययनमा एक परामर्शदाता हृदयरोग विशेषज्ञले भनेका छन्: “हिंसाको कारण पनि धेरै डाक्टरहरू नेपालमा बस्न चाहँदैनन्। एक पखवारामा सात घटना भए।”
कृषि संकट
युवा बाहिरिँदा ग्रामीण क्षेत्रमा कृषि जमिन बाँझो हुँदैछ। Chhetri et al. (२०२४) को Journal of Janapriya का अनुसार दीर्घकालीन विदेशी रोजगारीले कृषि र श्रमशक्तिमा गम्भीर असर पारेको छ।
जनसांख्यिकीय असन्तुलन
नेपालको जनसंख्या अहिले ३.०५ करोड छ, जसमध्ये १६-२५ वर्षका युवाले करिब २०.८% ओगटेका छन्। यो “युवा लाभांश” (demographic dividend) को ऐतिहासिक अवसर हो। तर यही युवापुस्ता बाहिरिँदा छ भने यो अवसर गुम्छ।
LSE South Asia Blog (मे २०२४) का अनुसार नेपालको पहिलो “युवा लाभांश” (demographic window) बन्द हुँदैछ।
शैक्षिक संस्थाको संकट
नेपालका कलेज र विश्वविद्यालयहरूमा विद्यार्थी घट्दो छन्। केही कलेजले नयाँ विद्यार्थी नस्वीकार्ने वा बन्द हुने अवस्थामा छन्।
आर्थिक परनिर्भरता
NRB को ८ महिनाको प्रतिवेदन (अप्रिल २०२६) अनुसार रेमिट्यान्स आप्रवाह रु. १,४४ खर्ब पुगेको छ। यो GDP को २८.२% हो। यो संख्या एकातिर राहत दिन्छ, अर्कोतिर खतरनाक निर्भरता बढाउँछ।
Journal of Contemporary Review (२०२५) मा प्रकाशित अनुसन्धानले देखाएको छ: “रेमिट्यान्स-निर्भर वृद्धि दीर्घकालमा टिकाउ छैन। रणनीतिक नीति नभए, नेपालको युवा पलायन net brain drain नै रहनेछ।”
“देशभक्ति” को प्रश्न
“देश छोड्यो, देशभक्ति छैन” भन्ने आरोप प्रायः लगाइन्छ। तर यो आरोप इमान्दार छैन।
Annapurna Express (फेब्रुअरी २०२५) मा एउटा तथ्य उद्धृत छ: “युवाहरू केवल पैसाका लागि जाँदैनन्, तिनीहरू सम्मान, सुरक्षा र अवसरका लागि जाँदैछन्।”
जब एउटा डाक्टरले नेपालमा ४०,००० रुपैयाँ पाउँछ र बेलायतमा १५ लाख, जब एउटा IT स्नातकले नेपालमा सुयोग्य काम पाउँदैन, जब एउटा युवाले मेहनत भन्दा सम्पर्क र रिश्वत काम लाग्छ भन्ने देख्छ, तब “बसिदेऊ” भन्नु नैतिक माग होइन।
समस्या व्यक्तिमा होइन, प्रणालीमा छ।
सरकारका हालसालैका प्रयासहरू: के भइरहेको छ?
नेपाल सरकारले केही कदम चालेको छ:
प्रधानमन्त्री रोजगार कार्यक्रम (PMEP): आर्थिक वर्ष २०२५/२६ मा रु. ११.६ अर्ब विनियोजन, २,००,००० रोजगारी सिर्जनाको लक्ष्य। यो मुख्यतया पूर्वाधार परियोजनामा श्रम-सघन काम हो।
आन्तरिक रोजगार प्रोत्साहन दशक: सरकारले २०२५-२०३५ (२०८२-२०९२) लाई “आन्तरिक रोजगार प्रोत्साहन दशक” घोषणा गरेको छ। विदेशी रोजगारमा निर्भरता घटाएर स्वदेशी रोजगारी विस्तार गर्ने लक्ष्य छ।
युवा रोजगार परिवर्तन पहल (YETI): विश्व बैंकको सहयोगमा, महिला र सीमान्तकृत युवाको रोजगारयोग्यता बढाउने कार्यक्रम।
Youth Vision 2025: राष्ट्रिय युवा परिषद (NYC) मार्फत अनुदान ऋण र उद्यमशीलता प्रशिक्षणको व्यवस्था।
समस्या: घोषणा र कार्यान्वयनबीच ठूलो खाडल छ। ILO का अनुसार PMEP र YETI ले १५-२४ वर्षका युवालाई न्यूनतम १०० दिनको रोजगारी ग्यारेन्टी गर्ने लक्ष्य राखेका छन्, तर व्यवहारमा पहुँच अत्यन्त सीमित छ।
सरकारले के गर्न सक्छ? (व्यावहारिक र यथार्थवादी सुझाव)
१. जलविद्युत परियोजनामा स्वदेशी रोजगारी
नेपालको जलविद्युत सम्भावना ८३,००० मेगावाटभन्दा बढी छ। विश्व बैंकको Nepal Development Update (अप्रिल २०२६) ले जलविद्युत निर्यातलाई नेपालको दीर्घकालीन बाह्य सन्तुलनको मुख्य आधार बताएको छ। जलविद्युत परियोजनाको निर्माण, सञ्चालन र मर्मतमा हजारौं इन्जिनियर, प्राविधिक र श्रमिकको आवश्यकता पर्छ। यो वास्तविक स्वदेशी रोजगारीको आधार बन्न सक्छ।
२. प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षा (TVET) को विस्तार
मलेसियाले यस्तो नीति अपनाएर आफ्नो युवा पलायन उल्लेखनीय रूपमा कम गर्यो। नेपालले पनि बजारको माग अनुसार TVET पाठ्यक्रम तयार गरेर, स्थानीय उद्योगसँग सिधा सम्पर्क गराएर, र प्रमाणपत्रलाई अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा मान्यता दिलाएर स्वदेशी तथा वैदेशिक दुवैमा फाइदा हुने गरी युवालाई तयार गर्न सक्छ।
३. शिक्षा प्रणालीमा आमूल सुधार
Dr. Bhattarai को सुझाव अनुसार पाठ्यक्रम अद्यावधिक, व्यावहारिक शिक्षामा जोड, अन्तर्राष्ट्रिय विश्वविद्यालयसँग सहकार्य, र अनुसन्धान कोषको विस्तार। यसले विद्यार्थीलाई नेपालमै स्तरीय शिक्षाको अनुभव दिन्छ।
४. स्वास्थ्य क्षेत्रमा सुधार र डाक्टर-नर्स अनुपात राम्रो बनाउन तलब वृद्धि
Kathmandu Post को विश्लेषण अनुसार सरकारी डाक्टरको तलब कम्तिमा दोब्बर गरिनुपर्छ। स्वास्थ्यकर्मीमाथिको हिंसा नियन्त्रणका लागि कडा कानून र कार्यान्वयन, अत्याधुनिक उपकरण उपलब्धता, र पेशागत विकासका अवसर दिनुपर्छ।
५. उद्यमशीलतालाई प्रोत्साहन: ऋण सहजीकरण र कर सुविधा
नयाँ व्यवसाय दर्ता सरल बनाउनु, सुरुआती कम्पनीहरूका लागि ३-५ वर्षसम्म कर छुट, बैंकबाट धितोविना ऋणको व्यवस्था, र “स्टार्टअप नेपाल” जस्तो एकीकृत सहयोग केन्द्र स्थापना।
६. प्रवासी नेपाली (Diaspora) संलग्नता नीति
विदेशमा बसेका सफल नेपालीहरूलाई स्वदेशमा लगानी गर्न प्रोत्साहित गर्न, दोहोरो नागरिकताको व्यवस्था, र “ज्ञान हस्तान्तरण” कार्यक्रम आवश्यक छ। भारत र चीनले यस्तो नीतिबाट ठूलो फाइदा उठाएका छन्।
तपाईंले के गर्न सक्नुहुन्छ? (व्यावहारिक सुझाव)
यो समस्या प्रणालीगत छ, व्यक्तिगत होइन। तर व्यक्तिगत स्तरमा पनि केही निर्णयहरू महत्त्वपूर्ण छन्।
यदि तपाईं जाने सोच्दैहुनुहुन्छ भने:
१. स्पष्ट योजना बनाउनुस्, भावनाका आधारमा नजानुस्
“सबैले जाँदैछन् त म पनि” भन्ने मनोवृत्ति सबैभन्दा खतरनाक छ। जानुभन्दा पहिले यी प्रश्नको जवाफ तयार राख्नुस्: कुन देश, कुन भिसा, कुन काम, कतिको तलब, कति वर्ष? उत्तर स्पष्ट नभए तयारी अधुरो छ।
२. सीपको लगानी: बजारयोग्य सीप पहिले
जुन सीपको माग विश्वबजारमा छ, त्यो सिक्नुस्। IT, नर्सिङ, इन्जिनियरिङ, र ट्रेड (Plumbing, Electrician, HVAC) जस्ता सीपले विदेशमा राम्रो तलब दिलाउँछन्।
३. श्रम सम्झौताको भाषा बुझ्नुस्
DoFE दर्ता मनपावर कम्पनी मार्फत मात्र जानुस्। सम्झौतामा तलब, काम, बीमा, र फिर्ती व्यवस्था सबै स्पष्ट भएपछि मात्र हस्ताक्षर गर्नुस्। यात्रा अघि DoFE को compliant-helpline +977-1-4004747 मा जानकारी लिनुस्।
४. बचत र फिर्ती योजना पहिल्यै बनाउनुस्
विदेश गएपछि “बचत गर्छु” भन्दा पहिले बचतको लक्ष्य र अवधि तय गर्नुस्। ५ वर्षमा रु. ३० लाख जम्मा गरेर के गर्ने भन्ने योजना अहिल्यै बनाउनुस्। फिर्ता आएपछि के गर्ने भन्ने स्पष्ट नभए अधिकांश बचत उपभोगमा सकिन्छ।
५. फ्रिल्यान्सिङ र रिमोट काम: नेपालमा बसेर डलर कमाउने सम्भावना
Upwork, Fiverr, Toptal मार्फत ग्राफिक डिजाइन, सफ्टवेयर विकास, कन्टेन्ट लेखन, वा डिजिटल मार्केटिङ गर्दा नेपालमा बसेरै डलरमा आम्दानी गर्न सकिन्छ। रुपैयाँ कमजोर भएका बेला यो दोहोरो फाइदाजनक छ।
यदि तपाईं नेपालमै बस्ने निर्णय गर्नुहुन्छ भने:
६. उद्यमशीलताको बाटो: साना शुरुआत, ठूलो सोच
नेपाल सरकारको युवा उद्यमशीलता कोषबाट अनुदान ऋणको आवेदन दिनुस्। IT, पर्यटन, खाद्य प्रशोधन, र नवीकरणीय ऊर्जामा स्थानीय अवसर छन् जुन अझ भरिएको छैन।
७. नेटवर्किङ र मेन्टरशिप
नेपालमा सफल पेशेवरहरूसँग सम्पर्क राख्नुस्। Chamber of Commerce, IT Association of Nepal (ITAN), वा विभिन्न उद्योग संघसँग जोडिनुस्।
८. स्थानीय उत्पादन र सेवामा लगानी गर्नुस्
नेपालमा बसेरै उत्पादन गर्ने र बेच्ने ब्यवसाय सुरु गर्दा स्वदेशी रोजगारी बढाउन र आयात घटाउन दुवैमा योगदान हुन्छ।
एउटा विरोधाभास: युवा गए, अर्थतन्त्र फुल्यो
यहाँ एउटा गहिरो विरोधाभास छ जुन नेपालको बारेमा धेरैले बुझ्दैनन्।
एकातर्फ, नेपाल आफ्ना युवाहरू गुमाउँदैछ। अर्कोतर्फ, ठीक यिनै युवाहरूले पठाएको रेमिट्यान्सले नेपालको अर्थतन्त्रलाई असाधारण रूपमा बलियो देखाउँदैछ।
NRB को मार्च २०२६ को प्रतिवेदन अनुसार:
रेमिट्यान्स प्रवाह ३७.७% ले बढेर रु. १,४४९.६५ अर्ब पुग्यो। विदेशी मुद्रा भण्डार (Foreign Exchange Reserves) रु. ३,४१३.७७ अर्ब, ऐतिहासिक उच्च। चालु खाता अधिशेष रु. ५५२.८५ अर्ब।
Kathmandu Post का व्यापार सम्पादक संगम प्रसाईंका अनुसार: “कागजमा नेपालको अर्थतन्त्र बलियो देखिन्छ, यदि केवल विदेशी मुद्रा भण्डार हेर्ने हो भने। वास्तवमा लगानी ठप्प छ, रोजगारी सिर्जना सुस्त छ, र युवा पलायन निरन्तर छ।” NRB का पूर्व कार्यकारी निर्देशक नरबहादुर थापाले भनेका छन्: “विदेशी मुद्रा भण्डार GDP को आधाभन्दा बढी पुगेको छ। यो सामान्यतया मन्दीजस्तो अवस्था हो: पूर्ण भण्डार, तर लगानी नगन्य।” (स्रोत: Kathmandu Post, जनवरी १०, २०२६; Rising Nepal Daily, अप्रिल २, २०२६)
अर्थात् नेपाल आफ्ना मानिसहरूलाई बाहिर पठाएर आर्थिक तथ्याङ्कमा बलियो देखिँदैछ। तर के एउटा देश आफ्ना नागरिकको श्रमबाट समृद्ध हुन्छ जब उनीहरू स्वदेशमा हुँदैनन्? यो प्रश्नको जवाफ नदिएसम्म नेपालको “बाह्य क्षेत्र मजबुती” एउटा भ्रम हो।
सारसंक्षेप
नेपालको युवा पलायन एउटा व्यक्तिगत विफलता होइन। यो प्रणालीको उपज हो।
तथ्याङ्कहरूले के देखाउँछन्: विद्यार्थी पलायन अहिलेसम्मकै उच्च (वार्षिक १ लाखभन्दा बढी), युवा बेरोजगारी २२.७%, स्नातक बेरोजगारी २६.१%, प्रतिदिन १,७०० श्रमिक विदेश, र डाक्टरहरू जोसँग नेपालले ठूलो लगानी गरेर पढाएको, उनीहरू विदेश पुगेका छन्।
जबसम्म उपलब्धिभन्दा सम्पर्क बलियो हुन्छ, तलब अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा सम्मानजनक हुँदैन, शिक्षा पाठ्यक्रम बजारसँग मेल खाँदैन, र राजनीतिक अस्थिरता जारी रहन्छ, तबसम्म युवाहरूले जाने निर्णय गर्नु तर्कसंगत छ।
देशभक्ति राम्रो भावना हो। तर भावनाले मात्र परिवार पाल्दैन। परिवर्तन चाहिन्छ प्रणालीमा, व्यक्तिको मनोवृत्तिमा होइन।
स्रोतहरू (Sources)
British Council: “Nepalese students face study abroad permission delays.” opportunities-insight.britishcouncil.org
राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (NSO): चौथो नेपाल जीवनस्तर सर्वेक्षण २०२२/२३, जुन २०२४. censusnepal.cbs.gov.np
वैदेशिक रोजगार विभाग (DoFE): वार्षिक श्रम स्वीकृति प्रतिवेदन; पहिलो तिमाही डाटा २०२४/२५. dofe.gov.np
CESLAM (श्रम तथा गतिशीलता अध्ययन केन्द्र): “Over 170,000 Nepali workers leave for foreign employment in Q1 of FY 2024/25,” नोभेम्बर २०२४. ceslam.org
CESLAM: Nepal Labour Migration Report 2024. ceslam.org
नेपाल राष्ट्र बैंक (NRB): ८ महिनाको आर्थिक प्रतिवेदन, अप्रिल २०२६. nrb.org.np
Bhusal, T.P. (२०२५): “Brain Drain or Brain Gain? The Impact of Youth Migration on Nepal’s Development.” Journal of Contemporary Review (NepJOL). nepjol.info
Annapurna Express: “How economic inequality is driving youths abroad,” फेब्रुअरी ११, २०२५. theannapurnaexpress.com
Kathmandu Post: “Addressing youth aspirations,” अप्रिल १, २०२४. kathmandupost.com
Kathmandu Post: “Nepal’s migrating doctors,” अप्रिल १५, २०२५. kathmandupost.com
Karki, L. et al. (२०२४): “Migration of Medical Doctors from Nepal: Analyzing Trends and Policy Implications.” Journal of Nepal Medical Association. doi.org
Jha et al. (२०२५): “Contributing and mitigating factors of brain drain among cardiac healthcare workers in Nepal.” PLOS Global Public Health. journals.plos.org
LSE South Asia Blog: “Exporting Talent, Importing Cash: Nepal, Youth Migration and Remittances,” मे २०२४. blogs.lse.ac.uk
KIEC / Ministry of Education (MoEST): NOC statistics 2023/24 and 2025. kiec.edu.np
Rising Nepal Daily: “Over 100,000 Nepali students went abroad in 2023,” मे १७, २०२४. risingnepaldaily.com
The Global Economy / World Bank: Nepal Youth Unemployment Rate data 2024. theglobaleconomy.com
New Business Age: “Nepal’s Unemployment Rate Rises to 12.6 percent,” जुलाई ५, २०२४. newbusinessage.com
ILO: Youth Employment Policies for Nepal; Migration of Health Workers from Nepal. webapps.ilo.org
World Bank: Nepal Development Update, अप्रिल २०२६. worldbank.org
DevPulse.info: “Educated yet Unemployed: Why Nepal’s Young Graduates Struggle to Find Work,” सेप्टेम्बर २०२५. devpulse.info
Desh Sanchar: “Reversing Brain Drain into Brain Gain: A National Imperative,” नोभेम्बर २०२५. english.deshsanchar.com
Transparency International: Corruption Perception Index 2024. transparency.org
NEPYORK: “Number of Nepali Workers Heading to the U.S. Declines as Overall Foreign Labor Migration Remains High,” अप्रिल २७, २०२६. nepyork.com
ICT Frame: “NOC Goes Fully Online: Ministry Integrates TU and KU API for Instant Digital Processing,” अप्रिल २०२६. ictframe.com
Rising Nepal Daily: “Remittance surge supports strong external sector performance,” अप्रिल २, २०२६. risingnepaldaily.com
Kathmandu Post: “Nepal’s foreign exchange reserves hit Rs3.2 trillion as investment stalls,” जनवरी १०, २०२६. kathmandupost.com
studyabroadprogramguides.com: “Nepalese NOC System Faces Scrutiny Amid UK Student Administrative Challenges,” मार्च २४, २०२६. studyabroadprogramguides.com


प्रतिक्रियाहरू