विदेश जानैपर्छ भन्ने छैन। अहिले नेपालमै बसेर डलरमा काम गर्ने हजारौं युवाहरू छन्। कसैले डिजाइन गर्छन्, कसैले वेबसाइट बनाउँछन्, कसैले भिडियो सम्पादन गर्छन्, त कसैले विदेशी कम्पनीका लागि लेख लेख्छन्। तर सामाजिक सञ्जालमा देखाइने जस्तो यो ‘सजिलो पैसा’ होइन। धेरैले सुरुमा महिनौंसम्म काम पाउँदैनन्। कतिपयले पैसा नेपाल ल्याउने प्रक्रिया नै बुझ्दैनन्। केहीले कर र PAN को कुरा बेवास्ता गर्दा पछि समस्या भोग्छन्।
यदि तपाईं नेपालबाट फ्रिल्यान्सिङ सुरु गर्न चाहनुहुन्छ भने, यो मार्गदर्शिकाले वास्तविक प्रक्रिया, कानुनी पक्ष, बैंकिङ, कर, र व्यावहारिक चुनौतीहरूलाई सरल भाषामा बुझाउने प्रयास गर्छ।
स्वतन्त्र काम (फ्रिल्यान्सिङ) भनेको के हो?
यसको अर्थ कुनै एक कम्पनीको स्थायी कर्मचारी नभई आफ्नो सीपको आधारमा विभिन्न व्यक्ति वा कम्पनीलाई सेवा दिनु हो। नेपालबाट अहिले धेरैले यस्ता काम गरिरहेका छन्। विशेष गरी ग्राफिक डिजाइन (Graphic Design), भिडियो सम्पादन (Video Editing), वेबसाइट निर्माण (Web Development), लेखन तथा सामग्री तयार पार्ने काम (Content Writing), डिजिटल प्रचारप्रसार (Digital Marketing), खोज इन्जिनका लागि सामग्री सुधार (SEO), मोबाइल एप निर्माण (App Development), प्रयोगकर्ता अनुभव डिजाइन (UI/UX Design), अनुवाद (Translation), र सामाजिक सञ्जाल व्यवस्थापन (Social Media Management) जस्ता क्षेत्रमा धेरै काम भइरहेका छन्।
धेरै नेपालीहरूले ‘अपवर्क’ (Upwork), ‘फाइभर’ (Fiverr), ‘फ्रिल्यान्सर डट कम’ (Freelancer.com), ‘लिंक्डइन’ (LinkedIn) वा सिधै विदेशी ग्राहकमार्फत काम पाउने गरेका छन्।
कुन सीपबाट सुरु गर्ने र कसरी सिक्ने?
नेपालमा अहिले सबैभन्दा बढी माग भएका केही सीपहरूमा प्रविधि सम्बन्धी (वेबसाइट निर्माण, मोबाइल एप निर्माण, WordPress, प्रयोगकर्ता अनुभव डिजाइन), सिर्जनात्मक काम (ग्राफिक डिजाइन, भिडियो सम्पादन, थम्बनेल डिजाइन, चलायमान दृश्य निर्माण), लेखन तथा सामग्री (लेख लेख्ने, विज्ञापन सामग्री लेख्ने, खोज इन्जिनका लागि लेख तयार गर्ने, अनुवाद), र व्यवसायिक सेवा (सामाजिक सञ्जाल व्यवस्थापन, भर्चुअल सहायक, ग्राहक खोज्ने काम, ग्राहक सहायता) पर्दछन्।
आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) टूलहरू आएपछि केही सामान्य कामको माग घटेको छ। तर AI प्रयोग गर्न जान्नेहरूको माग भने बढिरहेको छ। धेरै डिजिटल एजेन्सीहरूले अहिले ‘च्याट जिपिटी’ (ChatGPT), ‘क्यानभा एआई’ (Canva AI), ‘मिडजर्नी’ (Midjourney), र ‘नोसन एआई’ (Notion AI) प्रयोग गर्न जान्ने व्यक्तिलाई प्राथमिकता दिन थालेका छन्।
सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, इन्टरनेटमा उपलब्ध सामग्रीहरू प्रयोग गरेर यी हरेक सीपहरू नि:शुल्क रूपमा सिक्न सकिन्छ, जसको सुरुवात ‘युट्युब’ (YouTube) बाट गर्न सकिन्छ।
सुरु गर्न कति पैसा चाहिन्छ?
धेरै अवस्थामा एउटा सामान्य ल्यापटप, राम्रो इन्टरनेट र आधारभूत कम्प्युटर सीप भए पुग्छ। तर एउटा ठूलो गल्ती के हुन्छ भने धेरैले सुरुमा नै महँगो सामान किन्छन्। वास्तविकतामा सुरुमा सीप महत्त्वपूर्ण हुन्छ, उपकरण होइन।
नेपालका धेरै सफल फ्रिल्यान्सरहरूले पुरानो ल्यापटप, साधारण इन्टरनेट र सानो कोठाबाट काम सुरु गरेका छन्। नेपालमा बिजुली वा इन्टरनेट अवरुद्ध हुने समस्या हुन सक्ने भएकाले मोबाइल डाटा, ब्याकअप इन्टरनेट वा सामान्य UPS राख्नु पनि उपयोगी हुन सक्छ।
कामको नमुना (Portfolio) किन सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण हो?
यस क्षेत्रमा तपाईंको प्रमाणपत्रभन्दा ‘तपाईंले के गर्न सक्नुहुन्छ?’ भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण हुन्छ। त्यसैले आफ्नो कामको नमुना अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
यदि तपाईं नयाँ हुनुहुन्छ भने:
• आफ्नै अभ्यास परियोजना बनाउनुहोस्
• काल्पनिक ब्रान्डको डिजाइन बनाउनुहोस्
• नमुना लेख तयार गर्नुहोस्
• आफ्नै वेबसाइट बनाउनुहोस्
• साथीको व्यवसायका लागि अभ्यास काम गर्नुहोस्
• कामको नमुना बिना धेरै ग्राहकले जवाफ नै दिँदैनन्।
‘अपवर्क’ (Upwork) र ‘फाइभर’ (Fiverr) मा खाता बनाउँदा धेरै नेपालीहरूको खाता सुरुमै अस्वीकृत हुन्छ। सामान्य गल्तीहरूमा अरूको विवरण नक्कल गर्ने, झुटो अनुभव लेख्ने, असम्बन्धित सीप राख्ने, कमजोर अंग्रेजी र अधुरो प्रोफाइल पर्दछन्।
प्रोफाइल बनाउँदा एउटा स्पष्ट सीपमा केन्द्रित हुनुहोस्, राम्रो फोटो प्रयोग गर्नुहोस्, छोटो र स्पष्ट परिचय लेख्नुहोस् र आफ्नो कामको नमुना राख्नुहोस्।
कानुनी प्रक्रिया र कर (Tax) सम्बन्धी व्यवस्था
नेपालमा स्वतन्त्र रूपमा अनलाइन काम गर्नु पूर्ण रूपमा कानुनी छ। तर ‘विदेशबाट पैसा आयो भने कर तिर्नुपर्दैन’ भन्ने एउटा गलत बुझाइ धेरैमा छ, जुन सही होइन। नेपालमा यस्तो काम गर्नेहरूले आफ्नो आम्दानी घोषणा गर्नुपर्छ, प्यान (PAN) लिनुपर्छ, आवश्यक कर तिर्नुपर्छ र बैंकिङ र विदेशी मुद्रा सम्बन्धी नियम पालना गर्नुपर्छ। नेपालमा यसका लागि छुट्टै कानून छैन। तपाईंलाई सामान्य आयकर कानून, बैंकिङ नियम, विदेशी मुद्रा सम्बन्धी नियम र सम्झौता सम्बन्धी कानून अन्तर्गत हेरिन्छ।
यदि तपाईं नियमित रूपमा कमाइ गरिरहनुभएको छ भने प्यान (PAN) लिनैपर्छ। प्यान नेपालमा कर सम्बन्धी आधारभूत पहिचान हो। प्यान (PAN) बिना कर प्रणालीमा देखिँदैन, भविष्यमा ऋण लिन समस्या आउन सक्छ, विदेश जाने प्रक्रियामा आम्दानी प्रमाणित गर्न गाह्रो हुन्छ र कानुनी आम्दानी देखाउन समस्या हुन्छ।
कति कर तिर्नुपर्छ? यहीँ सबैभन्दा धेरै अन्योल हुन्छ। विदेशबाट आएको सूचना प्रविधि सेवा सम्बन्धी आम्दानीमा धेरै बैंकहरूले ५ प्रतिशत (५%) अग्रिम कर (TDS) काट्ने गरेका अनुभवहरू धेरै नेपालीहरूले साझा गरेका छन्। यो ५ प्रतिशत (५%) करलाई धेरै अवस्थामा अन्तिम कर (Final Tax) मानिन्छ। तर आम्दानीको प्रकार, काम गर्ने संरचना, व्यवसाय दर्ता र पैसा आउने माध्यम अनुसार अवस्था फरक हुन सक्छ। नेपालको कर प्रणाली समयसँगै परिवर्तन हुन सक्छ। त्यसैले आफ्नो बैंक, कर विशेषज्ञ वा आन्तरिक राजस्व कार्यालयसँग पुष्टि गर्नु राम्रो हुन्छ। यदि तपाईं नेपाली कम्पनीका लागि काम गर्नुहुन्छ भने कर (TDS) दर फरक हुन सक्छ र कम्पनीले सुरुमै कर काट्न सक्छ। कतिपय अवस्थामा नेपाली कम्पनीहरूले स्वतन्त्र रूपमा काम गर्ने व्यक्तिको भुक्तानीमा १५ प्रतिशत (१५%) अग्रिम कर (TDS) काट्ने गरेका अनुभव पनि देखिएका छन्।
विदेशबाट पैसा कसरी ल्याउने र डलर खाता?
यहीँ धेरै नेपाली अलमलिन्छन्। नेपालका धेरै व्यक्तिहरूले अहिले ‘वाइज’ (Wise), ‘पायोनियर’ (Payoneer), ‘स्विफ्ट’ (SWIFT transfer) र सिधा बैंक खातामा रकम पठाउने सेवा प्रयोग गर्छन्। कतिपय अवस्थामा पैसा सीधै नेपाली बैंकमा नेपाली रुपैयाँमा परिवर्तन भएर आउँछ। कतिपयले विदेशी मुद्रा खाता पनि प्रयोग गर्छन्।
नेपाल राष्ट्र बैंकले विदेशी मुद्रा सम्बन्धी नियम लागू गर्छ। यस्तो काम गर्नेहरूले विशेष गरी केही कुरा बुझ्नुपर्छ। पहिलो, विदेशी आम्दानी कानुनी माध्यमबाट ल्याउनुपर्छ। आम्दानी बैंकिङ प्रणालीमार्फत र आधिकारिक माध्यमबाट आउनुपर्छ। दोस्रो, प्यान (PAN) धेरै महत्त्वपूर्ण छ। बैंकहरूले अहिले प्यान (PAN) माग्ने, आम्दानीको स्रोत सोध्ने र कर (TDS) काट्ने जस्ता प्रक्रिया लागू गरिरहेका छन्। तेस्रो, सूचना प्रविधि (IT) क्षेत्रमा केही सहजता बढाइएको छ। हालका नेपाल राष्ट्र बैंक (NRB) निर्देशन अनुसार सूचना प्रविधि (IT) क्षेत्रमा काम गर्नेहरूलाई विदेशी मुद्रा प्रयोगमा केही सहजता, डलर खाता सम्बन्धी सुविधा र अनलाइन भुक्तानी सीमा विस्तार जस्ता परिवर्तनहरू गरिएको उल्लेख छ। सूचना प्रविधि (IT) सेवा निर्यात, विदेशी आम्दानी र सम्झौताको प्रमाण भएमा बैंकहरूले विदेशी मुद्रा खाता सुविधा दिन सक्छन्। तर सबै बैंकको प्रक्रिया एउटै हुँदैन र कागजात फरक हुन सक्छ। त्यसैले खाता खोल्नुअघि सम्बन्धित बैंकसँग बुझ्नु राम्रो हुन्छ। यसका साथै, नेपाल सरकारले भर्खरै विदेशी मुद्रामा आम्दानी गर्ने फ्रिल्यान्सरहरूका लागि डलर कार्ड (Dollar Card) को सीमा बढाएको छ, जसले काममा आवश्यक पर्ने विदेशी भुक्तानीहरू गर्न अझ सहज बनाएको छ।
सबैभन्दा बेवास्ता गरिने सीप र व्यावहारिक चुनौतीहरू
धेरैले ‘सीप भए पुग्छ’ भनेर सोच्छन्। तर वास्तविकतामा संवाद गर्ने क्षमता अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। विदेशी ग्राहकले समयमै जवाफ दिन्छ कि दिँदैन, समयमै काम बुझाउँछ कि बुझाउँदैन, व्यावसायिक रूपमा बोल्छ कि बोल्दैन र सुधार गर्नुपर्ने कुरा सहज रूपमा स्वीकार गर्छ कि गर्दैन भन्ने कुरा हेर्छन्। कतिपय सामान्य सीप भएका व्यक्तिहरूले पनि राम्रो संवादका कारण धेरै काम पाइरहेका हुन्छन्।
सुरु गर्नुअघि बुझ्नुपर्ने सबैभन्दा ठूलो यथार्थ के हो भने युट्युबमा ‘घरबाट महिनाको ५ लाख’ जस्ता भिडियो धेरै भेटिन्छन्, तर वास्तविकता त्यति सरल छैन। काठमाडौंका धेरै नयाँ कामदारहरूको अनुभव मिल्दोजुल्दो हुन्छ। सुरुमा प्रस्ताव पठाउँदा जवाफ नै आउँदैन, प्रोफाइलमा कामको मूल्यांकन हुँदैन, निकै कम शुल्कमा काम गर्नुपर्छ र पहिलो ग्राहक पाउन २ देखि ४ महिना लाग्न सक्छ। तर एकपटक राम्रो कामको नमुना र राम्रो मूल्यांकन बनेपछि काम विस्तारै बढ्न थाल्छ। सुरुको चरण सबैभन्दा गाह्रो हुन्छ।
नेपालमा यस्तो काम गर्नेहरूले भोग्ने वास्तविक समस्याहरूमा भुक्तानी ढिला हुनु प्रमुख हो। कतिपय ग्राहकले काम लिएपछि पैसा ढिला पठाउँछन् वा सम्पर्क नै बन्द गर्छन्। अर्को समस्या आम्दानी स्थिर नहुनु हो। हरेक महिना समान कमाइ हुँदैन। कहिलेकाहीँ धेरै काम एकैपटक आउँछ त कहिलेकाहीँ महिनौं काम हुँदैन। घरबाट काम गर्दा सामाजिक दूरी, मानसिक थकान र निद्राको समस्याले गर्दा एक्लोपन धेरै देखिन्छ। नेपालमा अझै पनि धेरैले ‘घरमै बसेर कम्प्युटर चलाउने’ कामलाई गम्भीर पेशा नमान्ने भएकाले पारिवारिक दबाब पनि रहन्छ।
अन्तिम निष्कर्ष
यो सबैका लागि उपयुक्त हुँदैन। यदि तपाईं आफैंलाई अनुशासनमा राख्न सक्नुहुन्न, अस्वीकृति सहन सक्नुहुन्न र लगातार नयाँ कुरा सिक्न चाहनुहुन्न भने यो क्षेत्र धेरै गाह्रो हुन सक्छ। तर यदि सीप विकास गर्न सक्नुहुन्छ, राम्रो संवाद गर्न सक्नुहुन्छ, धैर्य र निरन्तरता छ भने नेपालमै बसेर राम्रो अन्तर्राष्ट्रिय करिअर बनाउन सम्भव छ। सफल हुनका लागि निरन्तर अठोट, नयाँ प्रविधिसँगै आफ्नो सीपमा निरन्तर सुधार र उच्च कार्य नैतिकता अत्यन्त आवश्यक हुन्छ।
यो ‘छिटो धनी बन्ने’ बाटो होइन। तर नेपाल जस्तो देशमा सीमित अवसरबीच विश्वव्यापी बजारसँग जोडिने वास्तविक अवसर भने हो। यसले विदेशी मुद्रा ल्याउँछ, सीप विकास गर्छ, अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव दिन्छ र जहाँबाट पनि काम गर्न सकिने जीवनशैली सम्भव बनाउँछ। सफलताको आधार सीप, व्यावसायिक व्यवहार, धैर्य, आर्थिक अनुशासन र कानुनी तथा कर सम्बन्धी आधारभूत बुझाइ हो। नेपालमा यस्तो कामको भविष्य सम्भावना बोकेको छ। तर केवल खाता बनाएर होइन, वास्तविक काम गर्न सक्नेहरूका लागि मात्र।


प्रतिक्रियाहरू